ก่อนที่ชื่อ “หลวงปู่ทวดเหยียบน้ำทะเลจืด” จะกลายเป็นนามที่คนไทยจำนวนมากคุ้นเคย
เรื่องเล่าของท่านผูกอยู่กับพื้นที่ภาคใต้ โดยเฉพาะคาบสมุทรสทิงพระ จังหวัดสงขลา
ในชั้นประวัติที่เล่าสืบกันมา หลายแหล่งระบุว่าท่านเกิดราว พ.ศ. 2125 ในพื้นที่สทิงพระ เดิมชื่อ “ปู” บิดาชื่อหู มารดาชื่อจันทร์หรือจัน รายละเอียดบางส่วนอาจต่างกันไปตามสำนวนที่เล่า
แต่สิ่งที่น่าสนใจคือ พื้นที่รอบสทิงพระไม่ได้เป็นเพียงฉากหลังของชีวประวัติ
มันเป็นเหมือน “แผนที่ความทรงจำ” ของผู้คน
บ้านเลียบ
วัดดีหลวง
วัดสีหยัง
วัดพะโคะ
และพื้นที่รอบทะเลสาบสงขลา
สถานที่เหล่านี้ปรากฏซ้ำในเรื่องเล่า ประวัติท้องถิ่น และความศรัทธาที่สืบต่อกันมา
โดยเฉพาะวัดพะโคะ เป็นหนึ่งในหมุดสำคัญ เพราะเกี่ยวข้องกับชื่อ “สมเด็จเจ้าพะโคะ” ซึ่งเป็นชั้นประวัติศาสตร์ท้องถิ่นที่ควรแยกออกจากชั้นตำนานศรัทธาอย่างระมัดระวัง
พูดอย่างง่ายคือ
“สมเด็จเจ้าพะโคะ” คือชื่อที่ผูกกับพื้นที่ วัดพะโคะ และความทรงจำท้องถิ่น
ส่วน “หลวงปู่ทวดเหยียบน้ำทะเลจืด” คือชื่อในชั้นศรัทธาและตำนานที่แพร่หลายมากในเวลาต่อมา
สองชื่อนี้ไม่ได้จำเป็นต้องขัดกัน
แต่ถ้าเราจะเล่าให้ดี ควรบอกให้ชัดว่า เรากำลังพูดจากชั้นหลักฐานแบบไหน
ชั้นประวัติศาสตร์ท้องถิ่น
ชั้นประวัติที่เล่าสืบกันมา
หรือชั้นตำนานศรัทธา
บ้านพ่อไพรัชจึงอยากเล่าเรื่องหลวงปู่ทวดแบบค่อย ๆ เปิดทีละชั้น
ไม่ลดคุณค่าของศรัทธา
และไม่กล่าวเกินกว่าหลักฐานที่มี
เพราะบางครั้ง ความงดงามของเรื่องเล่าไม่ได้อยู่ที่การทำให้ทุกอย่างกลายเป็นข้อสรุปเดียว
แต่อยู่ที่การเห็นว่า ความทรงจำ ศรัทธา และประวัติศาสตร์ท้องถิ่น เดินทางร่วมกันมาอย่างไร
ตอนต่อไป เราจะมองวัดพะโคะให้ใกล้ขึ้นอีกนิด ว่าทำไมพื้นที่นี้จึงกลายเป็นหนึ่งในหัวใจของเรื่องหลวงปู่ทวด